عوارض اینستاگرام بر سلامت روان کاربران
اینستاگرام یکی از محبوب ترین شبکه های اجتماعی در ایران و جهان است. این پلتفرم در سالهای اخیر به بخش جدا نشدنی از زندگی روزمره ما تبدیل شده و میلیون ها نفر برای اشتراک گذاری تصاویر، ویدئوها و سبک زندگی خود از آن استفاده می کنند. اما آیا تا به حال به عوارض اینستاگرام بر سلامت روان فکر کردهاید؟ در این مقاله به بررسی جنبه های منفی و تاثیرات روانی استفاده بیش ازحد از اینستاگرام می پردازیم با سوشال آسا همراه باشید تا با عوارض اینستاگرام آشنا شوید.
اینستاگرام در سال ۲۰۱۰ برای سیستم عامل آیفون طراحی و وارد اپ استور شد. استقبال گسترده کاربران از این برنامه به دلیل تمرکز آن بر تصاویر و محتوای بصری بود.
- در سال ۲۰۱۲ نسخه اندروید عرضه شد.
- در سال ۲۰۱۶ نسخه وب اینستاگرام در دسترس قرار گرفت.
اگرچه همین ویژگی تصویرمحور بودن باعث محبوبیت سریع اینستاگرام شد، اما در عین حال زمینه ساز بروز مشکلات روانی و اجتماعی برای کاربران نیز بوده است.
تجربه ای آشنا در استفاده روزمره حتماً این لحظه برای شما هم تکرار شده است: بعد از یک روز پرمشغله، گوشی را برمیدارید و وارد اینستاگرام میشوید. دوستانتان تصاویر مختلفی منتشر کردهاند:
جشن تولد غافلگیرکننده
سفر به شمال و طبیعت زیبا
غذای رنگارنگ در یک کافه معروف
دکوراسیون جدید خانه
دیدن این تصاویر ممکن است ناخودآگاه باعث مقایسه اجتماعی شود. در نتیجه بسیاری از افراد احساس میکنند که از دیگران عقب مانده اند یا زندگی شان بی ارزش تر است.
نتایج تحقیقات درباره عوارض اینستاگرام
بررسی شبکه های اجتماعی در انگلستان مطالعات انجام شده روی بیش از ۱۵۰۰ کاربر اینترنتی نشان می دهد که اینستاگرام بیشترین آسیب را بر سلامت روان وارد میکند. در یک تحقیق در کشور انگلستان، پنج شبکه اجتماعی زیر مورد بررسی قرار گرفتند:
یوتیوب → بهترین شبکه از نظر سلامت روان، کمترین آسیب
توییتر
فیسبوک
اسنپ چت
اینستاگرام → بدترین تاثیر بر سلامت روان
تأثیر عوارض اینستاگرام بر سلامت روان؛ از تحقیقات دانشگاهی تا شکایت های رسمی
تحقیقات متعدد طی سال های اخیر نشان داده اند که استفاده از اینستاگرام میتواند پیامدهای منفی جدی بر سلامت روان داشته باشد.
بر اساس یک پژوهش در سال ۲۰۲۰، بیش از یک میلیارد نفر از این شبکه اجتماعی استفاده میکنند و کاربران به طور میانگین روزانه حدود نیم ساعت در آن وقت می گذرانند. اگرچه این پلتفرم به ایجاد ارتباط اجتماعی کمک میکند، اما در عین حال باعث افزایش مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب، کاهش عزت نفس و نگرانی در مورد شکل بدن شده است.
به عنوان نمونه، یک مطالعه کیفی در بریتانیا نشان داد که هرچند اینستاگرام به دانشجویان امکان ارتباط بیشتر میدهد، اما الگوسازی های غیرواقعی در آن، منجر به آزار سایبری و تلاش برای پذیرش اجتماعی میشود که پیامد های منفی برای سلامت روان دارد.
روزنامه وال استریت ژورنال نیز در گزارشی به اسناد داخلی شرکت متا (مالک اینستاگرام و فیسبوک) پرداخت که نشان میداد این پلتفرم ها به ویژه برای نوجوانان، بهخصوص دختران، آسیب زا هستند. طبق یافته ها، از هر سه دختر نوجوان یک نفر نگرانی جدی درباره تصویر بدن خود دارد.
«میچ پرینشتاین» از انجمن روانشناسی آمریکا معتقد است که ماهیت تعاملات آنلاین با ارتباطات حضوری تفاوت کیفی دارد و همین مسئله میتواند خطرات تازه ای برای روان ایجاد کند. همچنین «آدام آلتر» استاد دانشگاه نیویورک تأکید میکند که طراحی اینستاگرام به گونهای است که کاربران را با جریان بی پایان محتوا درگیر نگه می دارد و آن را به یک پلتفرم اعتیاد آور تبدیل میکند.
همین نگرانی ها باعث شد ده ها ایالت آمریکا، از جمله کالیفرنیا و نیویورک، از شرکت متا به دلیل آسیب به سلامت روان جوانان شکایت کنند. شاکیان معتقدند متا آگاهانه ویژگیهایی طراحی کرده که کاربران، به ویژه نوجوانان، را به استفاده بیش از حد سوق میدهد.
از سوی دیگر، دانشگاه برکلی در حال کار روی استفاده از هوش مصنوعی برای کاهش این آسیب هاست. یکی از دانشجویان این دانشگاه، «سانا پاندی»، در حال توسعه روشی برای تغییر الگوریتمهای توصیه گر اینستاگرام است تا کاربران کمتر در معرض محتوای آسیب زا قرار بگیرند.
تحقیقات بینالمللی نیز این یافته ها را تأیید میکنند. پژوهشی در سنگاپور (۲۰۲۰) نشان داد که نه تنها نوجوانان، بلکه بزرگسالانی که خود را با دیگران مقایسه می کنند نیز بیشتر دچار اضطراب اجتماعی و مشکلات مربوط به عزت نفس میشوند. «راشل راجرز» از دانشگاه نورث ایسترن میگوید: نوجوانان به دلیل در حال شکل گیری بودن هویتشان، در برابر این تأثیرات آسیب پذیرتر هستند.
در همین راستا، انجمن سلطنتی لندن نیز خواستار اقدام جدی تر پلتفرم ها برای کاهش آسیب ها شده و پیشنهاد داده است که هنگام استفاده بیش از حد، هشدارهای پاپ آپ به کاربران نمایش داده شود.
مطالعات دیگری هم نشان داده اند که اینستاگرام و فیسبوک محیطی برای قلدری، مقایسه اجتماعی و حتی عادی سازی رفتارهای پرخطر فراهم میکنند. به عنوان مثال، طبق تحقیق مؤسسه انگلیسی Ditch The Label، نوجوانان بیش از هر جای دیگر در اینستاگرام و فیسبوک مورد آزار سایبری قرار میگیرند؛ به طوری که ۴۲ درصد از قربانیان در اینستاگرام، ۳۷ درصد در فیسبوک و ۳۱ درصد در اسنپ چت تجربه آزار دیدهاند.
حتی مارک زاکربرگ، بنیان گذار متا، در ژانویه ۲۰۲۴ (دی–بهمن ۱۴۰۲) هنگام حضور در کمیته قضایی سنا، به آسیبهای ناشی از تعاملات آنلاین اذعان کرد و از خانواده هایی که قربانی شبکه های اجتماعی شده اند عذرخواهی نمود.
دلایل منفی بودن اینستاگرام
پژوهش ها نشان داده اند که استفاده بیش ازحد از اینستاگرام منجر به پیامد هایی هم چون :
- کاهش کیفیت خواب
- افزایش اضطراب و افسردگی
- ایجاد احساس منفیگرایی
- افزایش خشم و تحریکپذیری
- ترس از فراموش شدن (FOMO)
مهم ترین دلیل این موضوع، نمایش سبک زندگی غیرواقعی توسط کاربران است. اکثر افراد تنها بهترین لحظات خود را به اشتراک میگذارند و این باعث ایجاد تصویر نادرست از واقعیت زندگی میشود. همین امر فشار روانی و حس ناکافی بودن را در کاربران تقویت میکند.
تکامل اینستاگرام و نقش آپدیت ها در افزایش عوارض آن
اینستاگرام در ابتدای راه تنها یک اپلیکیشن ساده برای اشتراک گذاری عکس بود و شباهت زیادی به نسخه موبایلی فیسبوک داشت. اما به مرور زمان، با اضافه شدن قابلیت های جدید، این پلتفرم توانست رکورد های زیادی در جذب مخاطب به ثبت برساند. هرچند همین تغییرات در کنار جذابیت ها، زمینه ساز افزایش استفاده بیش از حد و ایجاد عوارض روانی و جسمی نیز شدند.
- امکان اشتراک گذاری ویدئو: در اولین نسخه، مدت زمان ویدئو تنها ۳۰ ثانیه بود؛ اما به تدریج این محدودیت افزایش یافت و کاربران توانستند ویدئوهای طولانی تری منتشر کنند.
- قابلیت لایک کردن پست ها: یکی از ویژگی های محبوب که باعث شد تعامل کاربران بیشتر شود. با یک لمس ساده میتوانستید رضایت یا تایید خود را از محتوای دیگران نشان دهید.
- افزودن استوری: یکی از بزرگ ترین تغییرات اینستاگرام بود. استوری ها در ابتدا تنها پست های موقتی ۲۴ ساعته بودند؛ اما بعدها قابلیت های بیشتری مثل افزودن ویدئو، فیلترهای متنوع و حتی ارتباط زنده به آن اضافه شد.
- امکان ایجاد انواع اکانت (شخصی، تجاری و …): این قابلیت اینستاگرام را از یک شبکه اجتماعی ساده به بستری برای تبلیغات، بازاریابی و کسب درآمد نیز تبدیل کرد.
عوارض اینستاگرام؛ چاقوی دولبه در زندگی روزمره
اینستاگرام همان طور که می تواند فرصت هایی برای سرگرمی و ارتباط فراهم کند، در صورت استفاده بی رویه یا نادرست، پیامدهای منفی نیز به همراه دارد. این پیامدها را میتوان در دو دستهی جسمی و روانی بررسی کرد:
۱. عوارض اینستاگرام جسمی
- آسیب به چشم ها و کاهش بینایی: استفاده طولانی مدت از گوشی، به ویژه در ساعات شب، میتواند باعث خشکی چشم، کاهش قدرت بینایی و حتی افزایش فشار چشمی شود.
- مشکل در پوست و انگشتان دست: کار مداوم با صفحه های لمسی در طولانی مدت ممکن است باعث حساسیت پوست و احساس ناخوشایند در نوک انگشتان شود.
- بی خوابی و خستگی مفرط: یکی از شایع ترین مشکلات کاربران، اختلال خواب است. نگاه کردن مداوم به صفحه گوشی، به ویژه پیش از خواب، چرخه طبیعی خواب را مختل کرده و باعث خستگی و کاهش تمرکز در روز بعد میشود.
۲. عوارض اینستاگرام روحی و روانی
- انزوای اجتماعی و دوری از خانواده : غرق شدن در فضای مجازی باعث کاهش تعاملات واقعی با دوستان و خانواده میشود و به مرور حس تنهایی را تقویت میکند.
- مقایسه های ناسالم با دیگران: محتوای منتشرشده در اینستاگرام اغلب انتخابی و غیرواقعی است. این مسئله میتواند باعث شود فرد زندگی خود را در مقایسه با دیگران ناکافی ببیند و دچار احساس سرخوردگی شود.
- افزایش نارضایتی از زندگی و ظاهر شخصی: دیدن تصاویر ایدئال و غیرواقعی در اینستاگرام ممکن است باعث شود افراد از داشته های خود لذت نبرند و نسبت به ظاهر یا شرایط زندگی شان احساس منفی پیدا کنند.
- کاهش انگیزه: کاربرانی که مدام با نمایش زندگی «بیزحمت و لوکس» دیگران مواجه میشوند، ممکن است تصور کنند تلاشهای خودشان بی فایده است و انگیزه برای رشد و پیشرفت را از دست بدهند.
- کاهش مهارت های گفتاری: تحقیقات نشان میدهد استفاده بیش از حد از شبکههای اجتماعی میتواند باعث کم حرف شدن افراد شود. وابستگی به ایموجی ها و پیام های کوتاه، در بلند مدت توانایی بیان احساسات و گفتگو در جمع های خانوادگی و اجتماعی را کاهش میدهد؛ مسئله ای که میتواند حتی به روابط زناشویی آسیب بزند.
راهکارهای کاهش و به حداقل رساندن عوارض اینستاگرام
برای اینکه عوارض اینستاگرام به سلامت روان شما آسیب نزند، پیشنهاد میشود:
- زمان استفاده روزانه خود از اینستاگرام را محدود کنید.
- به جای مقایسه، از محتوای آموزشی و الهام بخش استفاده کنید.
- پیش از خواب، از چک کردن اینستاگرام خودداری کنید.
- به فعالیت های دنیای واقعی بیشتر توجه داشته باشید.
در مقاله ایی دیگر ما درباره اینکه چگونه زمان استفاده از اینستاگرام را محدود کنیم؟ صحبت کردیم مطالعه آن مقاله هم می تواند به شما کمک کند.
اگر می خواهید وابستگی خود به تلفن همراه را کاهش دهید و زمان بیشتری را صرف زندگی واقعی کنید، این برنامه ۲۱ روزه می تواند نقطه شروع خوبی باشد.
هفته اول: شروع تغییرات کوچک
- منطقه های بدون تکنولوژی ایجاد کنید: برخی قسمت های خانه (مثل اتاق خواب) را به فضایی بدون موبایل تبدیل کنید.
- صبح ها بدون موبایل آغاز کنید: پس از بیدار شدن، حداقل ۳۰ دقیقه به گوشی دست نزنید و فعالیت های روزانه را بدون تکنولوژی شروع کنید.
- غذا بدون گوشی: هنگام صرف وعده های غذایی، موبایل را از میز دور کنید و از هم صحبتی با خانواده لذت ببرید.
- قانون قبل از خواب: استفاده از شبکه های اجتماعی را بعد از ساعت ۱۰ شب متوقف کنید تا ذهن و بدن برای استراحت آماده شوند.
هفته دوم: کنترل بیشتر
- موبایل فقط در صورت نیاز: در طول روز تنها زمانی سراغ گوشی بروید که واقعاً به آن احتیاج دارید.
- خاموش کردن اعلانها: نوتیفیکیشن شبکه های اجتماعی را غیرفعال کنید تا فقط تماس ها و پیام های ضروری به شما برسد.
- زمان های انتظار بدون موبایل: هنگام انتظار در مترو، ترافیک یا قرار ملاقات، به جای چک کردن گوشی، اطراف را ببینید یا کتاب بخوانید.
- جایگزین سرگرمی های واقعی: یک ساعت از روز را به فعالیت هایی مثل مطالعه، ورزش یا بازی با خانواده اختصاص دهید.
هفته سوم: تثبیت عادتها
- خاموش کردن آلارم گوشی: برای یاد آوری کارهای روزانه (مثل مصرف دارو یا نوشیدن آب) از روش های جایگزین استفاده کنید.
- بررسی میزان استفاده: اپلیکیشن هایی نصب کنید که مدت زمان استفاده شما از موبایل را ثبت کرده و محدودیت تعیین کنند.
- استفاده مفید از موبایل: گوشی را به ابزاری کارآمد تبدیل کنید؛ مثل گوش دادن به کتاب صوتی هنگام آشپزی یا استفاده از قدم شمار در پیاده روی.
- تمرکز بر زندگی واقعی: ساعت های ارزشمند زندگی را صرف حضور در کنار عزیزان کنید، نه دنبال کردن زندگی مجازی کسانی که هیچ نقشی در زندگی تان ندارند.
جمع بندی
اینستاگرام و گوشی های هوشمند در کنار تمام مزایایی که برای ارتباطات، سرگرمی و حتی کسب وکار به همراه دارند، میتوانند مانند چاقوی دولبه عمل کنند. استفاده بیش از حد از این پلتفرم ها نه تنها باعث بروز مشکلات جسمی مانند آسیب به چشم ها، اختلال خواب و خستگی مفرط میشود، بلکه پیامدهای روانی جدی همچون کاهش عزت نفس، مقایسه های ناسالم، افسردگی و دوری از روابط اجتماعی واقعی را نیز به دنبال دارد.
خبر خوب این است که با کمی خودآگاهی و مدیریت زمان می توان جلوی این آسیب ها را گرفت. اجرای برنامه هایی مانند روش ۲۱ روزه کاهش استفاده از موبایل، ایجاد عادت های سالم مثل محدود کردن حضور در شبکه های اجتماعی، خاموش کردن اعلان ها و جایگزین کردن سرگرمی های واقعی، به ما کمک می کند تا کنترل بیشتری بر زندگی دیجیتال خود داشته باشیم.
در نهایت، هدف این است که از تکنولوژی به عنوان ابزاری برای آسان تر شدن زندگی استفاده کنیم، نه اینکه خودمان اسیر آن شویم.
